Arapça kökenli bir kelime olan matrah, “tarh” kelimesinden türemiştir ve en temel anlamının amacı vergilendirme sırasında kıstas kabul edilecek tutarı ifade etmektir. Matrah, elde edilen gelirden yapılan harcamalar çıkarıldıktan sonra geriye kalan miktarı ifade etmek için kullanılır. Vergi matrahı ise, bir işletmenin sahip olduğu toplam kazançtan yasalarla belirlenmiş bir çerçevede giderlerin düşülüp, vergilendirilmesi gereken miktarı işaret eder. Vergi ödemelerindeki tutarın hesaplanması için kullanılan matrah, vergi daireleri tarafından belirlenmiş oranlarda alınmaktadır.
Matrah, içerdiği değere göre ikiye ayrılır:
Advalorem matrah: Belirli bir rakamdır. Örneğin gelir vergisinde elde edilen gelirden eksiltilebilir giderler düşüldükten sonra kalan kısım matrahı oluşturur. Bu tutara “oran” uygulanması yoluyla da vergi borcu hesaplanır; bu işleme de verginin tarhı denilmektedir.
Spesifik matrah: Vergiye sebep olan şeyin cinsi, özelliğine göre belirlenen matrahtır (m2, kwat, motor gücü 1500 gibi). Örneğin MTV’de matrah hesaplanırken motorlu taşıtın motor gücü hesaba katılmaktadır.
Vergi matrahı belirlenmesinde esas alınan yöntemler şöyle sıralanabilir:
- İdarece Belirlenen Takdir Usulü
İdarenin kararının esas alındığı bu yöntemde ve vergi mükellefi idarenin belirlediği bu bedeli ödemekle yükümlüdür. Bu yönteme göre, idare takdir yetkisini kullanır ve vergi matrahı belirler.
- Götürü Usulü
Götürü usulü, vergi matrahı belirlenmesi yönteminde, genel bir miktardan bahsedilebilir. Şöyle açıklanabilir; vergi matrahı herkes için tek tek ve ayrı ayrı hesaplanmaz. Bunun yerine belirli bir vergilendirme tutarı esas alınır ve bu esasa göre herkes için aynı işlem yapılır.
- Beyan Usulü
Beyan usulü, daha çok ekonomik olarak ilerlemiş ülkelerde kullanılan bir yöntemdir. Devlet ve vatandaş ilişkisinin karşılıklı güvene dayandığı sistemlerde sağlıklı bir şekilde işleyen beyan usulü vergi matrahı, vatandaşların beyanlarını esas alır.
- Karine Usulü
Karine usulü, vergi matrahı hesaplamaları arasında diğerlerinin en farklısıdır. Burada varlığın belirlenmesinde dış göstergeler esas alınır.
Kümülatif Vergi Matrahı Nedir?
Kümülatif gelir vergisi matrahı veya kısaca KGVM, çalışanın ödeyeceği vergiyi belirlemek için işveren tarafından hesaplanan matrahtır. Kümülatif vergi matrahı, bir çalışanın hangi gelir vergisi dilimine dahil olduğunu ve bu dilime göre ödenecek verginin belirlenmesini ifade eder.
Kümülatif vergi matrahı her yıl değişir ve her yılın başında sıfırlanır. Örneğin Ocak ayı hesaplanırken ödenmesi gereken tutar Ocak ayı gelir vergisine eşittir. Yılın ilk ayı için vergi matrahı hesaplanırken aşağıdaki prosedür izlenir; çalışanın o ay başka bir gelir elde etmediği varsayıldığında gelir vergisi ve birikmiş vergi matrahları eşit olarak hesaplanır.
Kümülatif Vergi Matrahı dışında kalan matrah çeşitleri aşağıdaki gibi sıralanabilir.
Gelir Vergisi Matrahı: Bireylerin veya kurumların vergilendirilebilir gelirlerinin hesaplanmasında kullanılan matrahtır. Gelir vergisi matrahı, kazançlar, maaşlar, faiz gelirleri, kira gelirleri gibi gelir türlerini içerebilir.
Kurumlar Vergisi Matrahı: Şirketlerin vergilendirilebilir kazançlarının hesaplanmasında kullanılan matrahtır. Şirketlerin gelirleri, giderleri, amortismanları ve diğer mali unsurlar bu matrahın oluşumunda etkilidir.
Katma Değer Vergisi (KDV) Matrahı: Ticari mal ve hizmetlerin değerinin üzerine eklenen KDV’nin hesaplanmasında temel alınan matrahtır. Ürün veya hizmetin satış fiyatıyla KDV matrahı arasındaki fark, ödenecek KDV’yi belirler.
Gayrimenkul Değerleme Matrahı: Gayrimenkul alım-satımı veya vergilendirmesi için kullanılan matrahtır. Gayrimenkulün değeri, özellikleri, konumu gibi faktörler burada dikkate alınır.
Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) Matrahı: Lüks tüketim mallarına uygulanan ÖTV’nin hesaplanmasında kullanılan matrahtır. Ürünün türüne ve değerine bağlı olarak farklılık gösterebilir.
Motorlu Taşıtlar Vergisi Matrahı: Otomobil, motosiklet gibi motorlu taşıtların vergilendirilmesinde temel alınan matrahtır. Motor gücü, motor hacmi gibi faktörler bu matrahın belirlenmesinde etkilidir.
Emlak Vergisi Matrahı: Taşınmaz mal sahiplerinin ödediği emlak vergisinin hesaplanmasında kullanılan matrahtır. Gayrimenkulün değeri, büyüklüğü, konumu gibi faktörler emlak vergisi matrahını etkiler.
Esnaf ve Serbest Meslek Kazancı Matrahı: Esnaf ve serbest meslek sahiplerinin kazançlarının vergilendirilmesinde temel alınan matrahtır. Bu kazançlar, işletme giderleri ve gelirleri dikkate alınarak hesaplanır.
